De vakbonden voeren vanaf maandag een week lang actie tegen het kabinet. De laatste vakbondsleider die dat met succes deed, was Lodewijk de Waal. Ziekte zit de oud-voorman van de FNV nu in de weg, maar hij heeft nog drie lessen voor de huidige vakbondsleiders om het kabinet op de knieën te krijgen.
Huidig FNV-voorzitter Hans Spekman kan daar nu alleen van dromen. Driehonderdduizend demonstranten wist de vakbeweging 22 jaar geleden bijeen te krijgen op het Museumplein in Amsterdam.
Onder de slogan ‘Nederland verdient beter’ maakten de gezamenlijke bonden toen een vuist tegen de bezuinigingsplannen van het kabinet. Wat toenmalig FNV-leider Lodewijk de Waal lukte, heeft geen van zijn opvolgers ooit nog kunnen herhalen.
Bij De Waal thuis aan de muur in Haarlem hangen de nodige herinneringen aan die laatste massademonstratie die de vakbonden wisten te organiseren. Uitvergrote foto’s van het evenement en een grote tekening van politiek cartoonist Opland waarop De Waal met een shovel werkgevers en kabinet aan de kant veegt. De bonden wisten destijds het kabinet tot concessies te dwingen.
Lodewijk de Waal tijdens de demonstratie. © ANP
„En het gaat de bond nu weer lukken om het kabinet op de knieën te krijgen”, zegt de inmiddels 75-jarige De Waal stellig. Hoewel de ziekte van Parkinson hem lichamelijk parten speelt, belet hem dat niet de actualiteit nog op de voet te volgen.
Komende week houden de vakbonden FNV, CNV en VCP een actieweek vol manifestaties en stakingen om hun eisen kracht bij te zetten. De voorgenomen bezuinigingen op de AOW en de uitkeringen voor werklozen en arbeidsongeschikten moeten helemaal van tafel. Maar of het lukt om dit keer weer zo veel mensen te mobiliseren?
„Het is lastiger dan je denkt”, herinnert De Waal zich. ,,Een jaar voor het Museumplein hadden we ook geprobeerd veel mensen op de been te krijgen. Nou, dat is toen gran-di-oos mislukt. Destijds wilde het kabinet de vut afschaffen. Voor de oudedagsvoorziening gaan mensen nog wel de straat op.
Maar dit kabinet heeft al beloofd de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd in te slikken. Voor bezuinigingen op de WW en op de arbeidsongeschiktheid voeren mensen minder snel actie. Iedereen denkt: dat overkomt mij toch niet! Maar kijk naar mij: iedereen kan ziek worden. En dan ben jij straks ook de dupe!’’
Tegelijkertijd heeft Spekman het makkelijker dan De Waal en zijn collega’s destijds hadden, analyseert hij. „Dit kabinet heeft geen meerderheid. Iedereen weet: zonder een akkoord met de bonden gaat de oppositie de bezuinigingen niet steunen. Dus dat geeft de bond een enorme machtspositie.’’ Maar dan moeten de bonden wel leren van hoe zij het destijds aanpakten.
„Als de FNV destijds niet tot het eind met het CNV had opgetrokken, had het kabinet ons uit elkaar gespeeld. Destijds probeerde het kabinet-Balkenende dat ook. Dat is niet gelukt. En als het even kan ook samen optrekken met de oppositiepartijen in de Tweede Kamer. Ik had destijds niet veel aan PvdA-leider Wouter Bos. Die kwam alleen op een podium staan als er ook veel mensen en media waren.’’
Je bent er niet met een actieweek en op woensdagochtend het openbaar vervoer platleggen. „Er moet iets groeien in de samenleving om mensen te kunnen mobiliseren. Dat kost tijd. In 2024 waren we al maanden bezig met acties die weinig aandacht kregen. Een week voor het Museumplein hadden we echter een manifestatie in Rotterdam waar 50.000 man op af kwam. Toen begon ik erin te geloven.
Al stond ik die ochtend op een leeg Museumplein nog steeds met samengeknepen billen of al die mensen ook naar Amsterdam zouden willen komen.’’
Na het Museumplein ging het snel. Daarvoor werden de bonden nog niet erg serieus genomen. Minister Gerrit Zalm van Financiën had gezegd dat hij vanuit zijn kantoor zou zwaaien naar de demonstranten. En de werkgeversvoorman van die dagen, Jacques Schraven, had in een interview gezegd dat de bonden niet meer zo relevant waren als vroeger en dat er ook zonder hen afspraken konden worden gemaakt.
,,Dat motiveerde ons. Het kabinet dacht tot de dag van het Museumplein dat de bonden niemand meer op de been konden krijgen. Wel dus. Dezelfde middag nog belde Zalm me dat hij wilde overleggen.’’
„VVD’er Gerrit Zalm en ik stonden ideologisch het verst uit elkaar. Maar we begrepen elkaar wel. Als je tot overeenstemming kunt komen met de partij die het verst van je af staat, zijn alle andere partijen in het kabinet het automatisch ook met je eens.’’
Het overleg met Zalm destijds leidde relatief snel tot een akkoord. Voorgenomen bezuinigingen op de WAO, de voorloper van de huidige arbeidsongeschiktheidsregeling WIA, werden afgezwakt en het bleef mogelijk voor werknemers om onder voorwaarden eerder te stoppen met werken.
,,Door latere kabinetten is dat alsnog allemaal de nek omgedraaid. Dus ik snap heel goed dat de bonden het huidige kabinet niet vertrouwen wanneer ze zeggen dat ze willen praten over alternatieven.’’
Eén ding baart de oud-vakbondsman wel zorgen: de dalende organisatiegraad van vakbonden. In zijn tijd was nog 24 procent van de werknemers lid van een bond, nu is dat 15 procent. „Dat jongeren geen lid worden is van alle tijden: mensen worden pas lid als ze een keer tegenslag hebben gehad in het leven. Maar bonden hebben last van de individualisering in de samenleving. En het is de bonden niet gelukt veel leden te krijgen in nieuwe beroepsgroepen. We zijn traditioneel groot in de haven en de metaalsector, maar minder groot bij kantoorbanen. Terwijl dat wel kan. Stop er energie in! Wees creatiever! Ik ga er niet meer over. Maar de FNV is de afgelopen twintig jaar wel 300.000 leden kwijtgeraakt.’’
KI