34 jaar is hij nog maar. En ook nog D66’er. Minister Jaimi van Essen moet na zeven jaar politieke ruzie en stilstand het stikstofprobleem zien op te lossen. Deze week komt het kabinet met een plan. Om draagvlak te vinden, ging Van Essen hardlopen en ontbijten met betrokkenen, maar de weerstand is niet weg: „Ik ben gebruikt.”
Op een boerenerf in Schipluiden windt Jaimi van Essen er geen doekjes om. De landbouwminister bewondert op de ‘demoboerderij’ van melkmachinefabrikant Lely de hoogwaardige innovatie in de stal waarmee het bedrijf onder meer de stikstofuitstoot probeert te drukken. Maar Van Essen zegt zonder blikken of blozen: „Pijnlijke maatregelen zijn onontkoombaar.”
Deze week komt het kabinet met zijn plan om het vastgelopen stikstofdossier op te lossen. Iets waar Mark Ruttes kabinet niet in slaagde, en dat van Dick Schoof niet eens aan wílde. En nu rust de taak op de schouders van de jonge 34-jarige D66’er Van Essen. Ingewijden zeggen: hij belt dag en nacht om medestanders voor de plannen te vinden.
Illustratief: Van Essen liet een staatsbanket met de Japanse keizer lopen. ,,Stikstof ging voor.”
Maar er zijn ook twijfels bij critici. Het moet nog maar blijken of het hem gaat lukken, zeggen zij. Bovendien heeft Van Essen ‘mazzel’ met wat betrokkenen het ‘Wiersma-effect’ zijn gaan noemen.
Alle ministers en Kamerleden die betrokken zijn bij de stikstofplannen willen vooral voorkomen dat ze gaan doen wat BBB-minister Femke Wiersma op Landbouw deed, namelijk niets. Of beter gezegd: beleid traineren. „Iedereen heeft zoiets van: we moeten nu eindelijk stappen gaan zetten. Knopen doorhakken. Het is te gek geworden. Er kan niet gebouwd worden. Het land zit op slot”, zegt een assistent van een betrokken minister.
„Het Wiersma-effect is dus dat er gedacht wordt: we mogen niet falen en wéér met lege handen aankomen.”
Van Essen tijdens een rondleiding over de Johannahoeve van biologisch melkveehouder Niels Klunder. © ANP
Onder dat gesternte begon Van Essen aan zijn klus. Of eigenlijk stond hij van meet af aan met 1-0 achter. Want als D66’er moet hij iedereen zien te overtuigen dat het tijdperk-Tjeerd de Groot voorbij is. Dat D66-Kamerlid had in 2019 bruusk gezegd dat de veestapel moest worden gehalveerd. Sindsdien is die partij de aartsvijand van boeren.
Maar Van Essen masseert de argwaan weg, zeggen de meeste gesprekspartners. Hun schets: je kunt hem dag en nacht bellen, hij is geen somberaar en niet ijdel. Op het ministerie wordt soms zelfs getwijfeld of Van Essen wel een D66’er is.
In het kabinet vond hij bondgenoten door te gaan hardlopen met staatssecretaris Jo-Annes de Bat, de CDA’er die op Klimaat zit en vanuit het CDA nauw betrokken is bij de stikstofaanpak. In de Tweede Kamer zoekt hij verbinding door gezellig met Kamerleden te gaan ontbijten. En nog vóór zijn aantreden ging hij naar het café met Ger Koopmans, de baas bij boerenbond LTO.
De aanvankelijk sceptische Koopmans zag de ontmoeting als ‘een uitgestoken hand’: ,,Het klikte meteen.” Veelzeggend: toen vorige week delen van het stikstofplan uitlekten, belde Van Essen wéér meteen Koopmans. Samen trokken ze op het ministerie een fles wijn open. Er mocht geen wrevel ontstaan over een gelekt plan ‘dat nog niet af was’.
Van Essen tijdens zijn eerste werkdag: een bezoek aan een melkveehouderij. © ANP
Ook minister Vincent Karremans (VVD) ziet een behendig politicus. Hij is eigenlijk een natuurlijke tegenstander, omdat zijn ministerie van Infrastructuur vecht om ruimte met het departement van Landbouw: ,,Ik kijk naar het belang van de luchtvaart bijvoorbeeld, hij kijkt naar hoe je emissies kunt terugdringen. Maar het mooie is: we zoeken elkaars pijngrens niet op.”
Van Essen heeft alleen niet iederéén tot vriend kunnen maken. Dat geldt bijvoorbeeld voor Harmen Endendijk, de voorzitter van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond. „Hij was en is nog steeds een buitenstaander”, zegt hij. ,,Zeker in vergelijking met de vorige minister. Hij had nauwelijks een koe van dichtbij gezien voordat hij begon.”
Endendijk voelt zich gepasseerd. Om tot zijn plan te komen maakte Van Essen een Maatschappelijke Tafel voor Landbouw, voor overleg met belangengroepen. „Wij waren via brancheorganisatie ZuivelNL uitgenodigd voor deze tafel, maar daar deelt de minister vooral mede wat al in kannen en kruiken is.”
„Het lijkt een dialoog, maar het is een geveinsde dialoog. Zij kunnen altijd zeggen: de boeren zaten erbij. Maar we hebben niet het gevoel dat we ook echt inspraak hebben gehad.” Endendijk: „Wij zijn net als Agractie op een zijspoor gezet.”
Een bron die nauw samenwerkt met Van Essen erkent dat enigszins. „Hij heeft Agractie gebeld met de boodschap: we gaan het toch niet eens worden. We blijven in gesprek, en ik moet uiteindelijk de knoop doorhakken.” Maar in Van Essens entourage wordt wél benadrukt dat hij andere gesprekspartners aan de borst drukt. „Ik hoorde Ger Koopmans zeggen: we hebben de afgelopen weken vaker met Jaimi gesproken dan de afgelopen máánden met Wiersma.”
Premier Jetten en Van Essen tijdens een werkbezoek aan Staatsbosbeheer. © ANP
Maar niet iedereen zag Van Essen met regelmaat. Fysisch-chemicus Wouter de Heij (TU Delft) maakte samen met zeven andere wetenschappers een rapport over stikstof(beleid). Vooral om wetenschappelijke duiding te geven en een juridische doorbraak te forceren.
Een week na de publicatie van het rapport, zat de groep op kantoor bij Van Essen. Het was een open gesprek, aldus De Heij, maar met een vreemde wending. „De socialemediadame zat al in de zaal, je hebt meteen camera’s op je kop. Je was vooraf al bang dat we gebruikt zouden worden voor de PR van de minister. En dat was ook zo. Uiteindelijk ga je vooral langs voor een TikTok-momentje van de minister.”
Volgens Merel Straathof, vicevoorzitter van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, die samen met LTO wél mee wordt genomen in de plannen, wordt het spannend de komende week. „Van Essen bepaalt zelf wat er in het pakket komt en wil niet met belangenorganisaties in onderhandeling. Hij trekt alle verantwoordelijkheid naar zichzelf toe en hanteert de alles-of-niets-strategie. Ik vraag me af of hij daarmee draagvlak weet te verkrijgen.”
Van Essen tijdens een bezoek aan natuurgebieden, op zoek naar draagvlak voor zijn plannen. © ANP
In politiek Den Haag zijn partijen van PRO tot en met JA21 – en alles ertussenin – tot nu toe overwegend positief over de jonge en ambitieuze minister. Al valt bij die partijen óók te horen dat Van Essen deze week ‘nog wel examen moet doen’, ofwel: de klus is nog niet geklaard.
En dat voelt de minister zelf ook. Laatst ging hij met de tram naar het Scheveningse strand. Daar dacht hij, zo vertelde hij later: dit is misschien wel mijn laatste keer dat ik dat onbeveiligd deed.
KIJK OOK naar deze video’s over de politiek:
Kinderarts emotioneel bij coronaverhoor: ‘Doodsbedreigingen werden niet serieus genomen’
2 minuten en 37 seconden02:37
1 minuut en 24 seconden01:24
Ministers doen WK-voorspelling: ‘Laat die Zweden het maar lekker voelen’
Rutte over terugtrekken crisistroepen VS voor NAVO: ‘Dit geldt onmiddellijk’
1 minuut en 30 seconden01:30
‘Het grootste politieke gevecht in zeven jaar wordt nu uitgevochten’
1 minuut en 5 seconden01:05
Mark Rutte langs bij corona-enquête: ‘Spannendste verhoor tot nu toe’
1 minuut en 30 seconden01:30
Jonge VVD’ers willen AOW afschaffen, Brekelmans: ‘Ze vliegen uit de bocht’
1 minuut en 29 seconden01:29
Waarom GroenLinks-PvdA wel PRO mag heten, maar Groep Markuszower niet DNA
Bontenbal gaat met fusie PRO ‘oude rivaal’ PvdA missen: ‘Vaak tegenover elkaar’
Van Dissel verontschuldigt zich na verhoor: ‘Voel er veel passie voor’
1 minuut en 12 seconden01:12
Van Weel over waterkanonnen met verf tegen relschoppers: ‘Smurfenwater’
1 minuut en 12 seconden01:12
Oud RIVM-baas Jaap Van Dissel legt eed af bij corona-enquête
‘Vertrek Ouwehand bij PvdD kun je niet los zien van interne conflicten’
1 minuut en 19 seconden01:19
Felle botsing tussen Klaver en VVD’er Michon: ‘Daar blijf je met je fikken van af’
1 minuut en 15 seconden01:15
Esmah Lahlah ‘wist al heel lang’ dat ze liever wethouder wilde zijn
1 minuut en 17 seconden01:17
Klaver na vertrek Lahlah: ‘Ik kan Kamerleden niet gijzelen’
1 minuut en 16 seconden01:16
Van den Brink wanhopig op zoek naar opvanglocaties: ‘Liever gisteren dan vandaag’
1 minuut en 12 seconden01:12
Van Weel over hogere verkeersboetes: ‘Geen geld om ze te verlagen’
Hoofdrolspelers coronacrisis vanaf vandaag verhoord in enquêtebunker
1 minuut en 10 seconden01:10
Bonden liggen ondanks handreiking kabinet op ramkoers, maar is dat voor de bühne?
Vakbonden kondigen stakingen aan: ‘Ook voor ons geen plezier’
1 minuut en 18 seconden01:18
Premier Jetten: ‘Vakbonden zijn altijd welkom aan tafel’
1 minuut en 30 seconden01:30
Jetten: ‘Naïef om te denken dat relatie met VS terug naar vroeger gaat’
2 minuten en 14 seconden02:14
Bontenbal na uitspraken De Vos: ‘Hoe goor wil je het hebben?’
1 minuut en 51 seconden01:51
‘Toondoof’ kabinet lost ruzie met bonden niet op
DigiD toch niet in Amerikaanse handen: zo zit het