Oekraïne lanceerde op 18 juni wat Russische functionarissen omschreven als de grootste droneaanval op Moskou sinds het begin van de grootschalige oorlog. Daarbij steeg zwarte rook op boven het zuidoostelijke district Kapotnja en werd de belangrijkste olieraffinaderij van de hoofdstad voor de tweede keer in een week geraakt.
De indringende beelden waren een momentopname van een stillere strategische verschuiving: twee middelen die Vladimir Poetins uithoudingsvermogen in oorlogstijd hebben geschraagd, worden op hetzelfde moment onder druk gezet.
Gedurende het grootste deel van de oorlog hebben twee pijlers immers het zware werk verricht, één zwart, één glinsterend. Olie houdt de stroom aan contanten naar de staatskas op gang. Goud biedt een nooduitgang uit een dollarsysteem dat het Westen in een wapen heeft veranderd.
Nu beuken Oekraïense drones in op de fysieke infrastructuur achter de eerste pijler, terwijl de financiële markten de waarde van de tweede laten leeglopen.
Brent-olie is in een maand ongeveer een kwart gezakt tot midden 70 dollar per vat, en Oeral-olie—de soort die Rusland daadwerkelijk verkoopt—is nog verder gedaald, met ongeveer een derde, tot begin 60 dollar.
Goud, dat in januari een recordhoogte van meer dan 5.600 dollar per ounce bereikte, is sindsdien gezakt tot onder de 4.100 dollar, het laagste niveau in zeven maanden en ver onder de piek van januari, al ligt de prijs nog altijd meer dan 20 procent hoger dan een jaar geleden.
Geen van beide pijlers is al volledig ingestort. Maar beide brokkelen af.
De oliewereld als motor
De langafstandscampagne van Oekraïne richt zich niet langer op symbolen, maar op de leidingen zelf—raffinaderijen, brandstofdepots, pompstations en de spoorverbindingen die ruwe olie omzetten in bruikbare energie.
De fabriek in Kapotnja levert ongeveer een derde van de brandstof in de regio Moskou. De aanvallen van 16 en 18 juni dwongen de raffinaderij om de verwerking van ruwe olie stil te leggen en beschadigden de belangrijkste primaire destillatie-eenheid; volgens Reuters zou de schade de raffinaderij de rest van het jaar buiten bedrijf kunnen houden.
Wat de precieze tijdlijn ook is, de les is dat zelfs het zwaarst verdedigde luchtruim van Rusland geen veilig toevluchtsoord meer is.
De gouden bescherming
Goud vormt de andere helft van Poetins verzekeringspolis in oorlogstijd.
Sinds 2014, en in verhoogd tempo sinds 2022, heeft Moskou goud opgebouwd als een sanctiebestendige waardeopslag. Het is geen verplichting van iemand anders, en goudstaven die in eigen land worden bewaard, kunnen niet worden bevroren zoals dollarreserves dat wel kunnen.
Na de invasie maakten westerse regeringen meer dan 330 miljard dollar aan reserves van de Russische centrale bank onbruikbaar—ongeveer de helft van de oorlogskas die Moskou had opgebouwd—waardoor het goud waarover het nog wel kan beschikken veel zwaarder weegt.
Een RAND-studie, in opdracht van de Britse sanctiedirectie, concludeerde dat goud een centrale rol speelt in de Russische campagne om te ont-dollariseren, en merkte op dat Moskou aan de vooravond van de invasie zijn Nationaal Welvaartsfonds volledig had omgezet in yuan en goud.
Maar hier ligt ook de grens van deze strategie. Goud is een buffer, geen motor. Zoals dezelfde RAND-analyse het verwoordde, is goud “geen vervanging, en zal het geen vervanging worden, voor olie-exporten.”
Het kan een schok opvangen, maar het kan geen oorlog financieren, zeker niet één die inmiddels langer duurt dan de Grote Oorlog van 1914 tot 1918.
Het goud verliest zijn glans
Een dalende goudprijs wist Rusland zijn goudvoorraad niet uit, maar verdunt het luchtkussen precies op het moment dat Moskou de meeste demping nodig heeft.
Gegevens van de Russische centrale bank tonen aan dat de dollarwaarde van de goudreserves van de centrale bank eind januari een piek bereikte van bijna 403 miljard dollar en eind mei was gedaald tot ongeveer 326 miljard dollar—een terugval van zo’n 77 miljard dollar, of 19 procent, in vier maanden.
En de daling is niet alleen een kwestie van prijs. De gerapporteerde goudvoorraad van de centrale bank is ook afgenomen: met ongeveer 27,9 ton in de eerste vier maanden van het jaar, de scherpste daling sinds 2002, volgens gegevens van de World Gold Council die door Kitco werden aangehaald.
Goud is nog steeds goed voor bijna de helft van de bruikbare reserves van Rusland. Maar een hedge die zowel in prijs als in hoeveelheid krimpt, terwijl de rest van de reserves bevroren blijft, staat onder reële druk.